De Waarheid Bestaat Niet

06:00


In de harde wetenschap lijkt het zo simpel: hypothese X is waar omdat formule Y bewijst dat A onlosmakelijk verbonden is met B. Optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, delen en voilá: de waarheid. In de sociale wetenschappen echter, zijn we het er vrijwel allemaal over eens dat dé waarheid niet bestaat.

Iedereen ervaart de wereld op zijn eigen manier. Een blanke jongen, opgegroeid in een vrijstaand huis in Houten, geschoold in wiskunde en met uitzicht op een prima baan, heeft een compleet ander referentiekader dan een getint meisje uit een Drents dorpje die twee bijbaantjes moet aanhouden om haar studie psychologie te kunnen betalen. Een negentigjarige katholieke vrouw die op 31 december nog altijd schrikt van de vuurwerkknallen omdat ze de oorlog heeft meegemaakt, zal nooit snappen waarom haar kleindochter journalist wil worden in oorlogsgebieden. Een varkensboer die zijn dieren een zo’n goed mogelijk leven probeert te geven beleeft een andere realiteit dan een millennial die zijn zakcentje verdient met het plaatsen van veganistische voedselfoto’s op Instagram.

Referentiekader
Geslacht, etniciteit en klasse. Seksuele voorkeur, geloof, educatie, geboorteplaats, woonplaats, gezondheid en opvoeding. Al deze dingen dragen bij aan een uniek en persoonlijk referentiekader. Wanneer het huis van je overburen in de fik staat, zullen jij en je buurman precies dezelfde gebeurtenis waarnemen: vlammen slaan uit de ramen, rook rijst op uit de schoorsteen en in de verte zijn de loeiende sirenes al te horen. Maar hoe jullie die gebeurtenis vervolgens verwerken zal altijd uniek en persoonlijk zijn: de brand kan herinneringen oproepen uit je kindertijd, waardoor je de situatie vanuit een zeer persoonlijk perspectief bekijkt, de brand kan kennis oproepen die je ooit hebt opgedaan op school of door zelfstudie, waardoor je de situatie op een professionele en praktische manier kan bekijken, of de brand zorgt ervoor dat je astma opspeelt, waardoor je vooral bezig bent met je eigen gezondheid. Kortom: wie jij bent zal er altijd voor zorgen dat geen twee personen precies hetzelfde zullen ervaren.

En dat is erg belangrijk. Want wij als mensen kunnen niet iets waarnemen zonder het vervolgens te verwerken. Een foto is daarom nooit slechts een stuk lichtgevoelig film dat datgene opneemt dat zich voor de cameralens bevindt. Niet alleen de kijker, met haar eigen persoonlijke en culturele referentiekader, maar ook de maker geven de foto betekenis: een foto wordt gemaakt vanuit een bepaalde hoek, geeft prioriteit aan alles wat in focus is, en laat vooral ook dingen niet zien. En diezelfde foto zal worden bekeken in een bepaalde context, in een krant of op een blog bijvoorbeeld, en alle meegegeven betekenissen zullen worden afgezet tegen de (bewuste of onbewuste) opvattingen, ideologieën en denkwijzen van de kijker.


Aura van Authenticiteit
Dit principe geldt eveneens voor het nieuws. Journalisten geven altijd hun eigen persoonlijke referentiekaders mee in het bespreken van nieuws. Veelal zul je dit niet eens merken: nieuws journalisten zijn nu eenmaal getraind om zo weinig mogelijk te oordelen door objectief feiten door te spelen. Maar ook aan die feiten wordt een zekere betekenis gegeven: een nieuwsverhaal wordt geschreven vanuit een bepaalde hoek (focus je op een slachtoffer of op de boosdoener? Wie bepaald wie het slachtoffer is en wie de boosdoener? Identificeert de lezer zichzelf met het slachtoffer of met de boosdoener?), een nieuwsverhaal geeft prioriteit aan alles wat in focus is (welke feiten worden gedeeld en welke worden verzwegen? Waarom koos de journalist voor dit nieuwsverhaal?), en een nieuwsverhaal laat vooral ook dingen niet zien (welke nieuwsverhalen worden wél verteld en welke juist niet? Welke verhalen krijgen meer ruimte dan andere? Waarom?).

Nieuws en fotografie hebben beiden een aura van authenticiteit. De gefotografeerde gebeurtenis is waar omdat foto Y bewijst dat A onlosmakelijk verbonden is met B. Dit nieuwsverhaal is waar omdat journalist Y bewijst dat feit A onlosmakelijk verbonden is met feit B. Het lijkt wel Rocket Science.

Begrijp me niet verkeerd, ik ben nog steeds een fotograferende journalist-in-spé. Maar ik ben me er ook heel goed van bewust dat wat ik fotografeer en wat ik schrijf altijd onderhevig is aan mijn eigen vooroordelen. Dat is nu eenmaal hoe wij mensen gebeurtenissen verwerken en delen: in ons eigen, unieke referentiekader. Daarentegen is het wel ontzettend belangrijk om je altijd bewust te zijn van deze referentiekaders. Vooral in deze tijd, met de verkiezingen voor de deur en een opkomst van het zogenaamde fake news (hoewel zo’n term je wel doet afvragen of er eigenlijk wel echt nieuws is…).

Ga met elkaar in gesprek, daag elkaar uit om een nieuw perspectief aan te nemen, neem feiten niet voor lief, lees verder dan alleen de pakkende titel, en blijf vooral overal je vraagtekens bij zetten. Alleen dan, wanneer we meningen en opvattingen niet automatisch afdoen als “dom” of “ongeïnformeerd”, dán zullen we pas echt verandering teweeg kunnen brengen.

Foto's door Viktor Hanacek.

You Might Also Like

0 reacties

Subscribe